امتیاز دادن

استاد عبدالله دوامی، ردیف خوان، خواننده، مدرس و نوازنده تنبک در موسیقی ایران، در سال ۱۲۷۰ هجری شمسی در روستای طا/طاد از توابع تفرش دیده به جهان گشودند و در ۲۰ اردیبهشت سال ۱۳۵۹ هجری شمسی (به قولی ۲۰ دی ماه سال ۱۳۵۹ هجری شمسی)، پس از چندین دهه فعالیت هنری در عمر پربارشان ، دیار خاک را به شوق دیار باقی بدرود گفتند.

مرحوم عبدالله دوامی به شهادت شادروان روح الله خالقی، استاد برگزیدهٔ نواهای ضربی و تصنیف بود. گواه اعتبار دوامی همین بس که دو استاد مسلم موسیقی ردیفی ایران، مرحوم نور علی خان برومند و مرحوم آقا محمد ایرانی، پاره یی از تصنیف‌ها را نزد وی فرا گرفتند.[۱]

از استاد عبدالله دوامی، به عنوان لوح محفوظ ردیف‌های آوازی و سازی و قطعه‌های اصیل قدیمی یاد می‌کنند که یک عمر هر چه می‌دانست، بی‌دریغ به هنر آموزان جوان آموخت. از ایشان مجموعه تصانیف قدیمی(بیش از ۱۸۶ تصنیف) با آوانگاری و نت نویسی فرامز پایور، منتشر شد. همچنین آقای پایور، ردیف آوازی او را نیز نت نویسی کرد.

دوامی نیز مثل بیشتر هنرمندان قدیم ، اهل معنویت و خلوص و سادگی بود و با هنرش می‌زیست. او عضو هیات موسیقیدانان سنتی بود وهمچنین مدرّس آواز در هنرستان ملی موسیقی بود.

آثاراستاد دوامی

از ایشان نوارهای خصوصی ای باقی مانده است که بیشتر جنبه آموزشی دارند. نت ردیف آوازی ایشان و تصنیف های قدیمی ، به کوشش فرامرز پایور چاپ شده و آلبوم نوارهای ردیف آوازی او نیز انتشار یافته است. صفحات گرامافون به همراه درویش خان، سیّد حسین طاهرزاده، ابوالحسن اقبال آذر و باقر خان رامشگر ، نوارهای خصوصی تدریس به شاگردان مختلف ، پنجاه تصنیف عارف (ضبط توسط ابراهیم منصوری) از دیگر آثار ایشان می باشد.

شاگردان استاد دوامی

ابوالحسن صبا، فرامرز پایور، محمود کریمی، نصرالله ناصح پور، محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگ فر، حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان، داریوش طلائی، مجید کیانی، محمد حیدری، فاطمه واعظی (پریسا)، فاخره صبا، تورج کیارس، کریم صالح عظیمی، شاپور حاتمی، نورعلی خان برومند، شهرام ناظری، سیما بینا، رامبد صدیف و… [۲]

 

 

گفتگو با استاد عبدالله دوامی

در یک حیاط  دو اطاقه کوچک بی آلایش به دیدار آقای عبدالله خان دوامی می رویم.

ایشان در محله ای دور از گذر در جماران، زندگی می کنند، کمتر کسی به دیدارشان می آید. چه میشود کرد، دوری راه است و کم حوصلگی استاد.

 

از استاد زندگیش را می پرسم، به مهر میگوید:

به سال ۱۲۷۰ در ده «طا» که یکی از دهات تفرش است، به دنیا آمدم. کودکیم را در این ده سپری کرده و دروس اولیه و قرآن را پیش ملاهای ده فراگرفتم، و پس از گذشتن کودکی به تهران آمده در مدرسه تربیت، صرف و نحو را آموختم. در این مدرسه با مرحوم رکن الدین خان مختاری همکلاس بودم. پس از دوران تحصیل، ابتدا در خدمت اداره پست درآمده، سپس به اداره مالیه رفته و تا زمان بازنشستگی در این اداره خدمت کردم.

کشش من بسوی موسیقی به این صورت شروع شد:

شبی به منزل مجدالممالک که از آشنایان من بود رفته بودم، در آنجا شروع به خواندن کردم. در این مجلس علی خان نایب السلطنه نیز که از خوانندگان بنام بود، حضور داشت. پس از شنیدن آواز من، مرا تشویق کرد و گفت: اگر شما به این کار ادامه دهی خواننده خوبی خواهی شد. من از این گفته گرم شدم و اولین مشق را که شور بود نزد علی خان شروع به آموختن کردم، علی خان اولین استاد آواز من بود، مدتها از محضر این استاد استفاده کرده، ردیف راست پنجگاه را که در آن زمان بین خوانندگان تنها علی خان می دانست، مشق کردم.

پس از این مرحله از زندگیم، مرحله به مرحله با اساتید موسیقی آشنا می شدم و از هر کدام توشه ای بر می گرفتم که از این عده می توانم به ترتیب میرزا حسینقلی، حسین خان کمانچه کش، درویش خان، ملک الذاکرین و میرزا عبدالله را یاد آور شوم که از این اساتید بزرگ زمان، مطالب فراوانی را آموختم، مخصوصا از ملک الذاکرین در زمینه آواز.

من بیشتر مطالبی را که می آموختم در مجالس انس تهران قدیم بود، در این مجالس اساتید بنام گرد هم می آمدند و ضمن ارائه موسیقی، پیرامون مسائل موسیقی تبادل نظر و گفتگو می کردند.

مطالبی را که من از میرزا حسینقلی آموختم داستانی چنین دارد، که میرزا حسینقلی جهت درس به رجال مملکت به خانه یکی از آنان که بقیه رجال نیز در آنجا حضور می یافتند، می رفت. در این مجلس حاج حسین آقا ملک و حاج حسن آقا ملک، معاون السلطنه پسر وزیر دفتر، معاون الملک پسر قوام الدوله، مصدق السلطنه و باصرالسلطنه حضور داشتند، من مطالبی را که میرزا به شاگردانش تعلیم می داد، به خاطر سپرده و فرا می گرفتم. من به این ترتیب از اساتید زمان، مطالب بسیاری آموختم.

 

اهمیت تصنیف خوانی شما درچیست و چرا آشنایان موسیقی ایران، شما را به عنوان مطلع ترین تصنیف خوان می شناسند؟

تصنیف ابتدا در تهران مرسوم نبود، چرا که تهران در گذشته های دور واقعیتی تاریخی به شمار نمی آمد، هنگامی که تهران به پایتختی برگزیده شد نوازندگان و هنرمندان به طرف پایتخت کشیده شدند. از این دسته هنرمندان که برای اولین بار به تهران آمدند، می توان محمد رضا، میرزا شفیع خان و محمد صادق خان را که سه برادر بودند، نام برد. اینان از شیراز به تهران آمده و به دربار ناصرالدین شاه راه یافتند تا جائیکه محمد صادق خان، لقب سرورالملک را گرفت و رئیس موسیقی دربار شد. ضرب گیرها و تصنیف خوانهای محمد صادق خان، قلی خان و باقرخان بودند. با رفتن این سه برادر به دربار قاجار، تصانیف اصیل شیراز نیز به دربار راه یافت.

من محمد صادق خان را دوبار دیده بودم، اما با او هیچ آشنایی نداشتم. چگونگی فراگیری تصنیفها به این ترتیب بود، من با سماع حضور، که بهترین شاگرد سنتور وضرب گیر و آواز خوان آقا محمد صادق خان بود آشنایی داشتم. در کنار این مرد که از بزرگان و محترمان بود  بسیاری از تصانیف را آموختم و بقیه را نزد خواهرش و حاجی خان و آقا خان که در این کار مهارت داشتند فرا گرفتم. آقا جان و حاجی خان نیز تصانیف را در شیراز آموخته بودند.

 

آیا تا کنون کتابی درباه موسیقی قدیم نوشته اید؟

چندین سال پیش تصمیم گرفتم تمام مطالبی را که می دانم، بنویسم. زیرا که با تمام موسیقیدانان و خانواده های هنردوست، رفت وآمد داشته  و در میان طبقات مختلف زندگی کرده بودم. از این رو می توانستم کامل ترین نوشته در موسیقی را ارائه دهم. پس از شروع به نوشتن، یکباره کتابی از مرحوم روح الله خالقی به نام سرگذشت موسیقی ایران چاپ شد که مرا بسیار متاثر نمود زیرا اکثر مطالبی که در آن کتاب آمده بود، اسماعیل خان از من شنیده و به آقای خالقی گفته بود. چنین کاری باعث سرد شدن شور نوشتن در من شد.

 

شاگردان شما چه کسانی بوده اند؟

پس از آزاد شدن رکن الدین خان مختاری، اداره ی هنرهای زیبا تصمیم گرفت مدرسه ای شبانه برای تدریس موسیقی به وجود آورد و مرحوم رکن الدین خان مختاری را به ریاست این مدرسه برگزید. پس از تشکیل این مدرسه، مختاری از من خواهش کرد تا در این مدرسه به تدریس آواز مشغول شوم. به غیر از من استاد ابوالحسن خان صبا و استاد علی اکبر خان شهنازی نیز مشق می داند، در کلاس آواز این مدرسه شاگردانی به من معرفی شدند و نزد من شروع بکار نمودند.

کسانی که به شاگردی من درآمدند عبارت بودند از آقای کریمی، خانم فاخره صبا، خانم مرضیه، خانم خاطره پروانه، خانم الهه، خانم هما. این خوانندگان نزد من درس آواز گرفتند که از میان آنها آقای کریمی و خانم مرضیه بیش از بقیه دل به کار بستند. در اینجا لازم میدانم بگویم که من و اساتید قدیمی تر همیشه سه ردیف داشیم، ردیف ابتدائی، ردیف متوسط، ردیف عالی، که متاسفانه از شاگردان مزبور هیچ یک نتوانستند به مرحله ی ردیفهای عالی راه یابند. چون ادامه ی تدریس برایم امکان نداشت آقای کریمی را جهت تدریس ردیفهای متوسط به جای خود در آن مدرسه پیشنهاد کردم و خود در منزل، آموزش چند شاگرد را به طور خصوصی پذیرفتم.

 

چرا تا کنون ردیفهای شما ضبط نگردیده است؟

بیست سال پیش رکن الدین خان مختاری از طرف اداره هنرهای زیبا پیش من آمد، خواست که من به همراهی ساز ایشان ردیف هایم را ضبط نمایم، من قبول کرده و به آقای مختاری گفتم اگر می خواهید ردیفهای من مطابق میل و کاملا درست ضبط گردد، لازم است شما با من ردیفها را تمرین نمائید تا ساز شما بتواند با ردیفهای من همنوا شده و اهمیت خود را از دست ندهد. این موضوع باعث شد که کار ضبط عملی نگردد.

یک بار نیز همین موضوع با استاد فخام الدوله بهزادی تکرار شد که آن هم بخاطر اشکالی، ضبط نگردید. البته فرهنگ و هنر در چند ساله اخیر نواری از ردیفهای متوسط مرا که آقای کریمی باز خوانی کرده ضبط نموده است. چون ردیف های بازخوانی شده، ردیف هایی است که آقای کریمی نزد من آموخته، مسئولان وزارت فرهنگ و هنر خواسته اند که نوارهای ضبط شده مورد تایید من قرار گیرد. آقای کریمی برای گرفتن چنین تاییدی نزد من آمد. از آنجا که نوارها را نشنیده بودم تایید خویش را موکول به شنیدن کردم که متاسفانه تا کنون موفق به شنیدن آن نوارها نگشته ام. ولی آنطور که شنیده ام گویا حاج آقا محمد مجرد ایرانی در زمان حیات خود آن را تایید کرده اند. امیدوارم نظر ایشان نظری دقیق باشد.

 

آیا تصانیف و ردیفهایتان به نت تحریر گشته است؟

مرحوم صبا و مرحوم حسین خان هنگ آفرین و آقای فرامرز پایور یک بار ردیفهای مرا تا اندازه ای نت نموده اند که بیشتر ردیف های ویلن صبا از ردیف ها اقتباس شده است. پاره ای از تصانیف مرا یک بار مرحوم صبا و یک بار آقای پایور به نت درآورده اند و همچنین زمانی هم آقای منصوری از طرف فرهنگ و هنر مامور نت کردن پنجاه تصنیف عارف، نزد من شدند که متاسفانه تا کنون با وجود قراردادهایی که با من بسته اند از سرنوشت کارها و اطلاعاتی که به آنان داده ام بی خبرم و نمی دانم این کارها در کجا، به نام چه کسانی ضبط یا نگاشته گردیده است ولی هر چند گاهی تصنیف هایم را به صورتهای گوناگون و اشکال و اجراهای مختلف که اکثرا کامل نیستند، می شنوم.

 

چه کسانی نزد شما تصنیف آموخته اند؟

بیشتر اساتید بنام موسیقی قدیم و حال از جمله استاد نورعلی خان برومند که از اساتید عالیقدر موسیقی ما هستند و حال در دانشگاه تهران، قسمت موسیقی دانشکده هنرهای زیبا، سمت استادی دارند و همچنین مرحوم حاج آقا محمد مجرد ایرانی، که ایشان نیز از اساتید گذشته موسیقی ملی ما هستند نزد من به فراگیری پاره ای از تصنیفها پرداخته اند.[۳]

 

با تشکر فراوان از استاد عبدالله خان دوامی

 

گفتگو گر: محمد رضا لطفی

منبع: موسیقی آوازی ایران، دستگاه شور، ردیف عبدالله دوامی

نوشته: محمد رضا لطفی

 

[۱] . http://musiceiranian.ir

[۲] http://www.hamshahrionline.ir

[۳] newsneyrizmusic.mihanblog.com

 

 

اشتراک این خبر در :