امتیاز دادن

پیشینه تفرش (استان مرکزی)

 

عراق عَجَم

شهرستان «تفرش» واقع دراستان مرکزی، در روزگاران گذشته جز ناحیه کوهستانی پهناور«مدیا midea » بوده است.

در کتب قدیم فارسی و عربی، عبارات بلاد جبال، کوهستان، قهستان، عراق عجم و قهستان عراق نام هایی هستند که بر این سرزمین نهاده اند.[۱]

bahre-mohit-Ajam-arabian-sea


عِراق عَجَم، عنوانی تاریخی برای نواحی مرکزی ایران بوده است، که گسترۀ آن شهرهای کرمانشاه، همدان، ری و اصفهان را در برمی‌گرفت. [۲]

در دوره‌های تاریخی پیش از اسلام ایران مرکزی را ایراکستان می‌گفتند. برخی نیز این منطقه را اراک نام گذاری کرده‌اند و آن را کوچک شده واژه ایران می‌دانستند به معنی ایران کوچک.

جغرافی دانان و مسالک و ممالک نویسان مسلمان این کلمه را معرب نموده و بر اساس قواعد معرب سازی ک را به ق تبدیل و آن را اِراق و عراق ثبت کردند.[۳]

طبق گفته ابن فقیه همدانی در ارتباط با همدان، اینطور دریافت می شود که در سده سوم هجری و به احتمال زیاد در چند سده قبل و پس از آن، تفرش و فراهان جز آبادی ها و محال همدان بوده است.[۱]

درکتاب البلدان یعقوبی (کهن ترین مأخذ در باب جغرافیا، حدود ۲۸۰ق/۸۹۳م) در بخش استان جبل (عراق عجم) در ذیل «قم و مضافات آن» نوشته است:

«…. و سپس به کوههای آن می‎رسد، که از آنهاست کوهی معروف به روستای سرداب و کوهی معروف به مَلاحه و آن را دوازده روستاست: … رستاق الفراهان ،رستاق وَرَه (آشتیان فعلی)، رستاق طَبرِس (تفرش فعلی) و…» (ص ۴۹، ۵۰). [۴]و[۵]

 

در زمان خسرو پرویز – پادشاه ساسانی- ایران به چهار بخش باختر(شمال)، خور آبان یا خور آسان (مشرق)، نیم روز (جنوب) و خوربران(مغرب) تقسیم شد.

استان مرکزی در بخش خوربران (مغرب) به معنی محل غروب خورشید، قرار داشت.

قرن اول اسلامی: این منطقه به «ایالت جبال» یا «قهستان» تغییر نام داد.

قرن دوم هجری قمری : این منطقه همراه با همدان، ری و اصفهان به نام «عراق عجم» نامیده شد.

قرن چهارم هجری قمری : همدان، رود آور، خورمه (خورهه)، سهرود، ابهر، سمنان، قم، کاشان، روده، پوسته، کره، بره، گربایگان (گلپایگان) شهرهای ایالت جبال بودند.

در این دوره ساوه، تفرش، وره، ساروق و گلپایگان مراکز کانون های درجه اول شهری و محلات، خمین، کمیجان، میلاجرد، خنداب، الیثار، سامان، خورهه، نیمور، نراق، دلیجان، جاسب، مامونیه، الویر شهرهای مبادلاتی درجه دوم محسوب می شدند.[۶]

قرن پنجم هجری قمری: واژه عراق عجم، بعد از دوره سلجوقیان رایج گشت. در نیمه دوم قرن پنجم، که سلجوقیان بر تمام مغرب ایران تسلط یافتنذ و همدان را پایتخت خود قرار دادند، مناطق مرکزی ایران تا شمال بین النهرین عراق عجم نامیده شد تا با عراق عرب که قسمت پایین بین النهرین بود اشتباه نشود.

قرن ششم هجری قمری : پس از حمله مغول(قرن ۶ هجری قمری)، نام جبال بر این ناحیه دیگر استعمال نشد.

Persia_1814 عراق عجم، منطقه غربی ایران، رنگ زرد


عراق عجم، نام منطقه وسیعی بوده و برای شهر خاصی به کار نمی‌رفته است.

محدوده عراق عجم از غرب به کوه‌های زاگرس، از شرق به کویر، و از شمال به کوه‌های البرز منتهی می‌شود. کرمانشاه، همدان، اصفهان، ری، قزوین و کاشان، قم، تفرش از شهرهای عمدهٔ این ناحیه بوده‌اند.۳

حمدالله مستوفى در کتاب «نزهه‏القلوب‏» گوید: ولایت عراق عجم شامل ‏چهل پاره شهر است و ‏حدودش ولایات  آذربایجان و کردستان و خوزستان و فارس‏ و… و به جیلانات پیوسته است. [۷]

این ناحیه، در دوره قاجار، از نواحی و ولایات حاکم‌نشین به شمار می‌آمده و شامل ۵ بلوک یا ناحیه عمده بوده است: خلجستان، در شرق؛ فراهان در مرکز؛ کزاز و سربندر (سربند) در جنوب؛ شراء و بزچلو و وفس، در مغرب؛ رودبار در شمال.

در ادوار بعدی، این ۵ بلوک، به ۹ ناحیه تقسیم شدند: عراق و حومه، فراهان، شراء، بزچلو و وفس، آشتیان و گرکان و تفرش، رودبار، مُشک‌آباد و لاخور، سربند و کزاز.

این محدوده از شمال به همدان و ملایر و ساوه، از مشرق به قم و کاشان، از جنوب به محلات و کمره و جاپلق و از مغرب به بروجرد و نهاوند منتهی می‌شده است. مرکز این ناحیه، سلطان‌آباد و وسعت آن بالغ بر ۲۱٬۶۰۰ کیلومتر مربع بود.[۳]

۱۹۱۱۸۸۴۴


 

نامداران ایالت عراق عجم

حکیم نظامی

حکیم نظامی گنجوی شاعر نامدار قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی)، که به‌عنوان پیشوای داستان‌سرایی در ادب فارسی شناخته شده‌است.

او ابیات زیادی را در وصف عراق گفته و خود را از تفرش قهستان قم عراق معرفی کرده است.

در خسرو و شیرین (ص ۳۶۱) آمده است:

  • عراقیوار بانگ از چرخ بگذاشت / به آهنگ عراق این بانگ برداشت

در شرفنامه (ص ۵۳) نیز آمده است:

  • عراق دل افروز باد ارجمند که آوازهی فضل از او شد بلند

 

دلیل قمی و تفرشی بودن نظامی نزد تذکره نویسان این دو بیت از اقبالنامه (ص ۲۹) است:

  • چو دُر گرچه در بحر گنجه گمم / ولی از قهستان شهر قمم
  • به تفرش دهی هست «تا» (طا) نام او /نظامی از آنجا شده نامجو

در برخی از نسخه‌های اسکندرنامه، این دو بیت نیز آمده‌است.

 

لطفعلی آذر بیگدلی نیز درمقدمه یوسف وزلیخای خود گفته‌است:

  • دگر سرو دیار قم نظامی/ کزو ملک سخن دارد تمامی
  • ز خاک تفرش است آن گوهر پاک/ ولی در گنجه مدفونست در خاک

 

شیخ بهایی نیز در اشعار خود به‌این انتساب اشاره و شهادت می‌دهد:

  • ز اهل تفرش است آن گوهر پاک/ ولی در گنجه چون گنج است در خاک

لذا با توجه به شهادت لطفعلی آذر بیگدلی و شیخ بهایی و دو بیت اقبالنامه می‌توان نتیجه گرفت حکیم نظامی اهل عراق عجم و از ولایات قم و تفرش است.[۸]

 

علامه میرعلام تفرشی

میر علام تفرشی ، معروف به «میرعلام » از علما و فقهای شیعه امامیه در قرن دهم هجری در تفرش به دنیا آمد. تاریخ دقیق ولادت او معلوم نیست.

وی از شاگردان مقدس اردبیلی بود. فراگیری علوم دینی را از دوران کودکی آغاز کرد. پس از گذراندن دروس مقدماتی، به نزد مقدس اردبیلی رفت و علوم نقلی و فقه را از او فرا گرفت. و به درجه اجتهاد رسید پس از مدتی، به تحصیل علوم شرعی مشغول گردید. وی در زهد و تقوا به درجه‌ای رسید که تمام علمای اعلام و فقهای عظام به قدر و منزلت علمی و مذهبی میر علام واقف می‌باشند. او مورد وثوق کامل مقدس اردبیلی بوده به حدی که به شاگردان خود گوشزد می‌کنند که پس از من برای حل مشکلات علمی خود در شرعیات به میرعلام تفرشی و در عقلیات به میر فیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی رجوع کنید.

میرعلام از سلسله سادات تفرش می‌باشد. میر علام تفرشی در تفرش درگذشت و در قبرستان قدیمی بنام سماق بنه در محله فم تفرش  (استان مرکزی)، به خاک سپرده شد. بقعه‌ای بجای مانده است که مدفن عالم برجسته وجلیل القدر (میرعلام تفرشی) می باشد که قدمت آن به قرن یازدهم هجری واواخر دوران صفویه می‌رسد. البته سنگ قبر آن بواسطه ارزش تاریخی به سرقت رفته است و زمان تولد و وفات آن مشخص نیست.[۳]

MIR alam سماق بُنِه (فَم، تفرش، استان مرکزی)


میر فیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی

میر فیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی، معروف به «میرفیض الله» از علما و فقهای شیعه امامیه در قرن دهم هجری در تفرش، همشاگردی و معاصر میرعلام تفرشی بود.وی در شهر تفرش به دنیا آمد. تاریخ دقیق ولادت او معلوم نیست. وی از شاگردان مقدس اردبیلی بود. فراگیری علوم دینی را از دوران کودکی آغاز کرد. پس از گذراندن دروس مقدماتی، به نزد مقدس اردبیلی رفت و علوم نقلی و فقه را از او فرا گرفت. پس از مدتی، به تحصیل علوم عقلیات مشغول گردید.

وی از سلسله سادات تفرش و از شاگردان مقدس اردبیلی و مورد وثوق کامل ایشان بوده به حدی که مقدس اردبیلی به شاگردان خود گوشزد می‌کنند که پس از من برای حل مشکلات علمی خود در عقلیات به میر فیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی رجوع کنید.

میرفیض الله عبدالقاهر حسینی تفرشی در نجف درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد. زمان فوت آن به قرن یازدهم هجری واواخر دوران صفویه می‌رسد.

 

اسماعیل خان لشکر نویس تفرشی (دبیر)

اسماعیل خان لشکر نویس تفرشی معروف به «دبیر» ، صاحب کتاب نُخَبتُه التواریخ و استاد بی نظیر در تاریخ می‌باشد.

نخبته التواریخ تاریخ جامعی است در نظم و نثر که از آغاز اسلام تا آخر سلطنت مظفر الدین شاه قاجار نگاشته شده وگزارش ائمه و رجال و جلوس و وفات پادشاهان و ارتحال علما و رویدادهای مهم و سوانح می‌باشد و برای هر یک، مسئله تاریخی متناسب، متین و شیوا تالیف شده‌است ایشان. در کنار میرعلام تفرشی در قبرستان قدیمی بنام سماق بنه در محله فم تفرش  (استان مرکزی) مدفون می‌باشد.[۳]

۱۴سماق بُنِه (فَم، تفرش، استان مرکزی)


 

برگرفته از:

[۱] سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان/ نوشته مرتضی سیفی ‌فمی ‌تفرشی

[۲] http://fa.wikishia.net

[۳] https://fa.wikipedia.org

[۴] http://library.tebyan.net

[۵]  http://azizfarahan.blogfa.com

[۶] http://urd.javanblog.ir

[۷]http://arak-iran.blogfa.com

[۸] http://rahnik.blogsky.com

اشتراک این خبر در :