امتیاز دادن

پیشینه تفرش (استان مرکزی)

«تفرش» که امروزه از شهرستان های استان مرکزی به شمار می رود، در روزگاران گذشته جز ناحیه کوهستانی پهناوری بوده است که یونانیان آن ناحیه را «مدیا midea » می نامیدند. [۱]

«میدیا یا ماد» نام سرزمین وسیعی است که شامل تمام مناطق کردنشین فعلی و استانهای مرکزی ایران  می شده است.  برای چندین سده به سرزمین فعلی ایران به ویژه بخش اصلی ایران فعلی، مدیا گفته می شده است. مرکز اولین پادشاهی مقتدر ایران بنام دیا اکو، ( مدیا) مادها، اکباتان یا همدان بوده است. میدیا یعنی مرکز، وسط، میانه، واژه میدل و میدان نیز از همین ریشه است.[۲]

bisitun_mapBabylon : بابل،    Susa : شوش

 

جغرافی نویسان اسلامی از آن منطقه (مدیا midea  ) با نام های جبل، جبال، ایالت جبل، ایلات جبال، بلاد جبل یا بلاد جبال یاد می کردند.

در برخی متون (فارسی و عربی) نام این ناحیه را کوهستان و قهستان، قوهستان (معرب کوهستان) نوشته اند. برای این سرزمین، عبارت عراق عجم و قهستان عراق نیز به کار رفته است.۱

۲۲۲۲

ایران بزرگ در اعصار باستان بر دو بخش اصلی بود، بخش شرقی را خراسان می‌خواندند و بخش غربی را ماد می‌نامیدند. در روزگار اشکانیان و ساسانیان، بخش غربی به نام “پَهله” شهرت گرفت.

واژه پهلوان و زبان پهلوی، یادگار همان دوره‌ است. پهلوان یعنی کسی که از مردمان پهله باشد و پهلوی یعنی زبانی که در پهله رایج است.

در قرون نخست اسلام، بنا به کوهستانی بودن ناحیۀ پهله، خلفا نام «جبال» را بدین ناحیه دادند وهنگامی که سلاطین سلجوقی پس از فتح پهله، عراق رانیز گشودند و وارد بغداد شدند، خلیفۀ وقت، بنا بر یک اشتباه لغوی، لقب سلطان عراقین یعنی سلطان دو عراق را به سلاطین سلجوقی اعطا کرد و از آن پس ناحیۀ غربی ایران،عراق عجم نام گرفت.[۳]

نامگذاری این زمین های پهناور به جبال، به سبب رشته کوه های نسبتا بلند و کوهستان های صعب العبور و کوهپایه هایی است که در سراسر این سرزمین،  پراکنده می باشند. کوهستان هایی که در طول تاریخ غالباً پناهگاه فرقه های مذهبی و سیاسی مانند فرقه اسمعیلیه بوده، که از شرایط جغرافیایی آن برای استحکام موقعیت و گسترش فعالیت خود بهره برداری و یا مبادرت به ساخت دژهای استوار نظیر قلعه الموت نموده اند.

mesopotamian-empires-map-600-BCE-large

« بلاد جِبال »، به نوشته مولف حدودالعالم:

« ناحیتیست که مشرق وی بعضی از حدود پارس و بعضی از بیابان کرکس کوه و بعضی از خراسان است. جنوب وی حدود خوزستان و مغرب وی حدود عراق است و بعضی از حدود آذربادگان و شمال وی کوه دیلمان است.

این ناحیتیست بسیارکشت و آبادان و جای دبیران و ادیبان و بسیار نعمت و از وی کرباس و جامه ابریشم و زعفران خیزد.»

مولف حدودالعالم، شهرها و شهرک هایی را در این ناحیه ذکر می کند:

« شهرهای سپاهان، کرج، رودراور، نهاوند، دینور، سهرورد، زنگان، قزوین، ری و قم. شهرک های خان لنجان، جودیکان، بروگرد، راسن، اسباباد، کرمانشاهان، مرج، اوهر، طالقان، خوار، ساوه، آوه، روده و جز آن.»

۱۱۱۱

هیچ یک از مولفان متون جغرافیایی، از نام «تفرش» تحت عنوان شهر، شهرک، روستا وآبادی ذکر نکرده اند.۱

از آثار و احوال تفرش بی‌آنکه نامی از آن به میان آید، در خلال آثار و احوال ماد و پهله و جبال و عراق عجم اطلاعات کافی و وافی داریم، اما نخستین بار که از تفرش به صراحت نام برده می‌شود، در کتاب البُلدان یعقوبی در قرن سوم هجری است. یعقوبی، تفرش را به صورت «طَبرِس» یاد می‌کند و و آن را به همراه فراهان و وَرَه ، سه روستای قُم می‌داند.

لازم به ذکر است که:

روستا در فارسی سره، واحدی بزرگ از تقسیمات کشوری بوده که شامل چند طسوج بوده و هر طسوج نیز شامل چندین قریه بوده است.از تاریخ یعقوبی برمی‌آید که در قرن سوم هجری هنوز از به هم پیوستن دو قریۀ ترخوران و فم، شهر تفرش پدید نیامده بود و تفرش، عنوانی عام برای ناحیه‌ای بزرگ با انبوهی از قریه‌ها بوده‌است. ۳
البلدان یعقوبی (کهن ترین مأخذ در این باب، حدود ۲۸۰ق/۸۹۳م) در ذیل «قم و مضافات آن» نوشته است:

«…. و سپس به کوههای آن می‎رسد، که از آنهاست کوهی معروف به روستای سرداب و کوهی معروف به مَلاحه و آن را دوازده روستاست: … رستاق الفراهان ،رستاق وَرَه (آشتیان فعلی)، رستاق طَبرِس (تفرش فعلی) و…» (ص ۴۹، ۵۰). [۴]و[۵]

[۱] سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان/ نوشته مرتضی سیفی ‌فمی ‌تفرشی

[۲] www.hamshahrionline.ir

[۳] www.cloob.com/c/vasheghaniclub

[۴] http://library.tebyan.net

[۵] http://azizfarahan.blogfa.com

 

اشتراک این خبر در :