امتیاز دادن

{ عکس از جناب آقای صابری }

  سید محمود حسابی در سال ۱۲۸۱(ه ش) از پدر و مادری تفرشی در تهران زاده شدند.پس از سپری نمودن چهار سالگی تحصیلات ابتدایی خود را در بیروت,با تنگدستی و مرارت های دور از وطن,در مدرسه ی کشیش های فرانسوی آغاز کردند و همزمان,توسط مادر فداکار ,متدین و فاضله ی خود (خانم گوهرشاد حسابی)تحت آموزش تعلیمات مذهبی و ادبیات فارسی قرار گرفتند.استاد,قرآن کریم را حفظ و به آن اعتقادی ژرف داشتند.دیوان حافظ را نیز از بر داشته و به بوستان و گلستان سعدی ,شاهنامه فردوسی ,مثنوی مولوی ,منشأت قائم مقام اشراف کامل داشتند. شروع تحصیلات متوسطه ایشان مصادف با آغاز جنگ جهانی اول,وتعطیلی مدارس فرانسوی زبان بیروت بود.از این رو,پس از دوسال تحصیل در منزل برای ادامه به کالج آمریکایی بیروت رفتند ودر سن هفده سالگی لیسانس ادبیات,در نوزده سالگی لیسانس بیولوژی و پس از آن مدرک مهندسی راه و ساختمان را اخذ نمودند.در آن زمان با نقشه کشی و راهسازی ,به امرار معاش خانواده کمک میکردند.استاد همچنین,در رشته های پزشکی,ریاضیات و ستاره شناسی به تحصیلات آکادمیک پرداختند.شرکت راهسازی فرانسوی که استاد در آ مشغول کار بودند,به پاس قدردانی از زحماتشان,ایشان را برای ادامه ی تحصیل,به کشور فرانسه اعزام کرده و بدین ترتیب در سال ۱۹۲۴(م)به مدرسه عالی برق پاریس وارد ودر سال ۱۹۲۵(م)فارغ التحصیل شدند.همزمان با تحصیل در رشته ی معدن در راه آهن برقی فرانسه مشغول به کار گردیدند و پس از پایان تحصیل در این رشته کار خود را در معادن شمال فرانسه و معادن زغال سنگ ایالت “سار” آغاز کردند.سپس به دلیل وجود روحیه علمی,به تحصیل و تحقیق در دانشگاه سوربن,در رشته فیزیک پرداختند و در سال ۱۹۲۷(م) در سن بیست و پنج سالگی دانشنامه ی دکترای فیزیک خود را,با ارائه رساله ای تحت عنوان “حساسیت سلول های فتو الکتریک”با درجه عالی, دریافت کردند. استاد با شعر و موسیقی سنتی ایران و موسیقی کلاسیک غرب به خوبی آشنایی داشتند و ایشان در چند رشته ورزشی موفقیت هایی کسب کردندکه از آن میان میتوان به دیپلم نجات غریق در رشته شنا اشاره کرد. از جمله دستاوردهای عمر پر بار استاد و مشاغلی که در مسند آن خدمات علمی و فرهنگی شایان توجهی ارائه کردند, میتوان به چند نمونه اشاره کرد: مأموریت وزارت راه و ترابری(طرق و شوارع عامه)برای تهیه اولین نقشه برداری علمی,فنی و مهندسی کشور(تهیه نقشه نوین راه ساحلی سراسری میان بنادر خلیج فارس,بندر لنگه به بوشهر)(۱۳۰۶ ه ش),تأسیس دارالمعلمین عالی و تدریس در آن(۱۳۰۷ه ش),ساخت اولین رادیو در کشور(۱۳۰۷ه ش),تأسیس دانشسرای عالی و تدریس در آن(۱۳۰۸ه ش),ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی در ایران(۱۳۱۰ه ش), نصب و راه اندازی اولین دستگاه رادیولوژی در ایران(۱۳۱۰ ه ش),تعیین ساعت ایران (۱۳۱۱ ه ش),تأسیس اولین بیمارستان خصوصی در ایران به نام “بیمارستان گوهرشاد”(به نام مادر گرامیشان)(۱۳۱۲ه ش),مأمور وزارت راه برای ساخت راه تهران به شمشک جهت معادن ذغال سنگ(۱۳۱۲ ه ش),پیشتهاد و تدوین قانون تأسیس دانشگاه تهران و دانشکده فنی(۱۳۱۳ ه ش),وریاست آن دانشگده تا(۱۳۱۵ ه ش), و تدریس در آن,تأسیس دانشکده علوم آن و ریاست آن دانشکده از(۱۳۲۱تا۱۳۲۷,و از ۱۳۳۰تا۱۳۳۶ه ش)و تدریس در گروه فیزیک آن دانشکده تا واپسین روزهای عمر, تأسیس مرکز عدسی سازی-دیدگانی-اپتیک کاربردی در دانشکده علوم دانشگاه تهران,مأموریت خلع ید از شرکت نفت انگلیس در دولت دکتر مصدق,اولین رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران,وزیر فرهنگ در دولت دکتر مصدق(۱۳۳۰ ه ش),پایه گذاری مدارس عشایری و تأسیس اولین مدرسه عشایری ایران(۱۳۳۰ه ش).مخالفت با طرح قرار داد ننگین کنسرسدم کاپیتولاسیوندر مجلس,مخالفت با عضویت دولت ایران در فرار داد سنتو “باکت بغداد”در مجلس ,پایه گذاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران(۱۳۳۰ه ش),پایه گذاری مرکزتحقیقات و راکتور اتمی دانشگاه تهران,تأسیس سازمان انرژی اتمی و عضو هیئت دائمی کمیته بین المللی هسته ای (۱۳۳۰,۱۳۴۹ ه ش),تدوین قانون استاندارد و تأسیس موسسه استاندارد ایران(۱۳۳۳ ه ش),تأسیس اولین رصد خانه نوین در ایران,تأسیس اولین مرکز نوین تعقیب ماهواره ها در شیراز(۱۳۳۵ ه ش), پایه گزاری مرکز مخابرات اسد آباد همدان (۱۳۳۸ ه ش),تشکیل و ریاست کمیته پژوهشی فضای ایران و عضو دائمی کمیته بین المللی فضا(۱۳۶۰ ه ش),تأسیس انجمن موسیقی ایران,موسس و عضو پیوسته فرهنگستان زبان ایران از(۱۳۴۹ ه ش),تا آخرین روز های فعالیت. فعالیت در دو نسل کاری و آموزش ۷ نسل استاد و دانشجو از خدمات ارزنده پروفسور حسابی به شمار می رود و در همین راستا ایشان ازسال (۱۳۵۰ه ش),به عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران شناخته شدند. استاد به چهار زبان زنده دنیا :فرانسه,انگلیسی,آلمانی و عربی مسلط بودند و به زبان های :سانسکریت,لاتین,یونانی,پهلوی,اوستایی,ترکی و ایتالیایی اشراف داشتند. دکتر حسابی به ایران ,فرهنگ و ادب و اعتقادات سنتی و مزهبیاین سرزمین عشق میورزیدند گذشته از سفر به کشورهای متعددعالم به سراسر ایران سفر کرده بودند و از سفرهای پر بار داخلی و خارجی خویش یادداشت ها و سفرنامه های بسیاری بجای نهادند.

     جوایز و افتخارات:

مراسم اهدای نشان لژیون دونور فرانسه ۱۳۴۹ – دریافت عنوان «استاد برجسته دانشگاه تهران» ۱۳۶۵ – برگزاری کنفرانس سالانه فیزیک ایران در ۱۳۶۵ در گرامی‌داشت محمود حسابی نشان لژیون دونور فرانسه

طرح تأسیس دانشگاه تهران

حسابی نخستین رئیس دانشکده فنی، پس از تأسیس دانشگاه تهران بود. در مورد نقش دکتر حسابی در تأسیس دانشگاه تهران عقاید مختلف و متقاوتی وجود دارد. مهدی خزعلی به نقل از وی می‌نویسد:

جهت تأسیس دانشگاه تهران با وساطت یکی از دوستان وقت ملاقاتی از وزیر معارف وقت گرفتم، پس از توضیح طرح، وزیر معارف از من پرسید: «دانشگاه بسازید که چه بشود؟» من عرض کردم: «دکتر و مهندس‌ها که برای تحصیل به فرنگ می‌روند را در مملکت خودمان تربیت کنیم.» و او پاسخ داد: «تربیت دکتر و مهندس برای ما صد سال زود است.»
متاثر از کوته فکری وزیر معارف از دفتر وزیر خارج شدم، دوستی که آزردگی مرا دید برای تسلی خاطر گفت من می‌توانم از رضا شاه برایت وقت ملاقات بگیرم. وقت ملاقات با رضا شاه تعیین شد، برای او طرح تأسیس دانشگاه تهران را شرح دادم و شاه پرسید «که چه شود؟» عرض کردم به جای آنکه جوانان ما به فرنگ بروند در مملکت خودمان دکتر و مهندس آموزش دهیم و رضا شاه باز پرسید «که چه شود؟» و عرض کردم: «این جاده‌ها و راه‌آهن را آلمان‌ها می‌سازند مهندسین خودمان بسازند و…» رضاشاه بسیار استقبال کرد و گفت بروید طرح‌تان را بنویسید به مجلس می‌گویم رای بدهد! و من از همان شب شروع به نگارش طرح دانشگاه کردم. فردای آن روز از دربار به در خانه‌ام آمدند، تعجب کردم که با من چه کار دارند، دیدم یکصد هزار تومان پول فرستاده‌اند که اعلیحضرت فرموده‌اند، کارتان را شروع کنید و طرح‌تان را نیز بنویسید. این همان مبلغ خرید زمین دانشگاه تهران بود و کار ساخت و ساز همزمان با نوشتن طرح آغاز شد.

دکتر ضیاء موحد در مصاحبه‌ای ادعای نقش دکتر حسابی در تأسیس دانشگاه تهران را کذب محض می‌داند.درباره دکتر محمود حسابی غلو های بسیار شده است ،این غلو ها در حدی است که عده ای از مقامات ایران تقاضا کرده اند نام ایشان را از کلیه مکان ها و موسسات بر داشته شود .هیچ سندی وجود ندارد که دکتر حسابی شاگرد انیشتن بوده است ،باحتمال بسیار زیاد ایشان حتی یک ساعت هم شاگرد انیشتن نبوده است . دکتر محمود حسابی هیچ تعریفی هم از جهان سوم نکرده است. تعریفی که بایشان نسبت می دهند اولین بار توسط دکتر محمد حسین پاپلی یزدی استاد دانشگاه تربیت مدرس که مدتی در داشگاه سوربن تدریس می کرده است در فصلنامه تحقیقات جغرافیایی شماره ۶١ تابستان ١٣٨٠چاپ شده است .

موزه دکتر حسابی

اندک زمانی پس از مرگ حسابی در سال ۱۳۷۲، خانه او تبدیل به موزه‌ای شد که در آن وسایل شخصی، مدارک علمی و تحصیلی، نشان‌ها و تقدیرنامه‌ها و عکس‌های قدیمی و متن نطق‌ها و نوشته‌ها در آن به نمایش گذاشته شده‌است. این موزه در خیابان تجریش، خیابان مقصودبیک قرار داردکه در گذشته چهارراه حسابی نامیده می‌شد.

بحث پیرامون جایگاه علمی فرهنگی

پس از مرگ حسابی، در رسانه‌های ایران مطالبی غلوآمیز در خصوص آثار و جایگاه علمی وی و ارتباط وی با دانشمندانی چون آلبرت اینشتین منتشر شده است که مورد انتقاد برخی قرار گرفته است. از این مطالب می‌توان برای نمونه به طرح مسائلی چون همکاری و ارتباط وی با آلبرت اینشتین و مقاله مشترک آن دو، تنها شاگرد ایرانی اینشتین بودن، بزرگترین فیزیکدان ایران بودن، مرد علمی سال بودن، دارا بودن نظریه‌ای نوین و اثبات شده در علم فیزیک و تحصیل همزمان و تخصص در رشته‌های مختلف اشاره کرد. همچنین دیدگاه وی دربارهٔ زنان (مانند الزام مادرش به حجاب کارکنان درمانگاه گوهرشاد و امتناع از اعطای بورس تحصیلی به آلنوش طریان) نقد شده است. ایرج حسابی فرزند دکتر حسابی در مصاحبه‌ای به مکاتبات پدرش با فیزیکدان زن فرانسوی و برنده نوبل فیزیک بنام دکتر لولا اشاره می‌کند درحالیکه تاکنون تنها دو فیزیکدان زن موفق به دریافت نوبل فیزیک شده‌اند که درمیان آن‌ها نام چنین شخصی وجود ندارد. برخی از چهره‌های دانشگاهی مانند رضا منصور مهدی زارع و ضیاء موحدمبالغه دربارهٔ او را نکوهیده‌اند. برخی نیز مانند مهدی گلشنی ضمن نکوهش غلوهای زیاد دربارهٔ وی و البته نکوهش نقدهای تند، وی را فیزیکدانی متفکر دانسته‌است.ناصر مقبلی، استادیار و دستیار محمود حسابی نیز، خدمات حسابی را در پیشرفت و به روز کردن سپهر علمی ایران بسیار ارزنده شمرده و تلاش برای حفظ یاد او را درست می‌داند.

      آثار

آثار به جای مانده از محمود حسابی در زمینه‌های فیزیک، زبان فارسی و پژوهش‌های فرهنگی شامل ۲۱ کتاب و مقاله‌ است. برخی از مهمترین آثار وی عبارتند از:

  • کتاب‌های فیزیک دبیرستان ۱۳۱۸.
  • کتابی در تفسیر امواج دوبر در شش رساله، دانشگاه تهران ۱۹۴۶.
  • مقاله ذرات پیوسته، در نشریه آکادمی علوم آمریکا ۱۹۴۷.
  • مقاله اثبات نظری بیشتر بودن جرم ذرات شارژ شده به وسیله نور نسبت به الکترون (پیشنهاد تفسیر قانون جاذبهٔ عمومی نیوتون و قانون میدان الکتریکی ماکسول)، گزارش نشریه انجمن فیزیک آمریکا ۱۹۴۸.
  • مقاله مدل ذرات بی‌نهایت گسترده، نشریهٔ فیزیک فرانسه ۱۹۵۷.
  • کتاب دیدگانی فیزیک دانشگاه تهران ۱۳۴۰.
  • رساله نظریه ذرات بی‌نهایت گسترده، دانشگاه تهران ۱۹۷۷.
  • «وندها و گهواژه‌های فارسی» ۱۳۶۸
  • «فرهنگ حسابی» (انگلیسی به فارسی) ۱۳۷۲

استاد تنهاشاگرد ایرانی پروفسور انیشتین بوده و در طول زندگی با دانشمندان طراز اول جهان نظیرشرودینگر,بورن,فرمی,دیراک,بوهر و… و با فلاسفه و ادبایی همچون آندره ژید,برتراندراسل ,… تبادل نظر داشتند.ایشان از سوی جامعه علمی جهانی به عنوان”مرد اول علمی جهان”(۱۹۹۰ م) برگزیده شدند و در کنگره شصت سال فیزیک ایران(۱۳۳۶ ه ش)ملقب به (پدر فیزیک ایران) گردیدند. پروفسور حسابی در ۱۲شهردور ۱۳۷۱ ه ش در بیمارستان دانشگاه ژنو , به هنگام معالجه قلبی,بدرود حیات گفتند:یادشان گرامی و راهشان پررهروباد.مقبره پروفسور حسابی به خواسته ایشان در زادگاه خانوادگی در شهر دانشگاهی تفرش قرار دارد.

اشتراک این خبر در :